Vào những năm 1960, giáo sư Joseph Weizenbaum tại Học viện Công nghệ Massachusetts (MIT) đã tạo ra một chatbot mang tên ELIZA. Chương trình máy tính sơ khai này đã vô tình thiết lập những tiền lệ quan trọng về cách con người tương tác, trò chuyện và thậm chí là chia sẻ những bí mật thầm kín nhất với các hệ thống trí tuệ nhân tạo thế hệ mới ngày nay như ChatGPT.
Bối cảnh & Nguyên nhân
Trong thời kỳ sơ khai của ngành khoa học máy tính, giáo sư Joseph Weizenbaum muốn thử nghiệm khả năng giao tiếp tự nhiên giữa người và máy. Ông đã lập trình ELIZA để đóng vai một nhà trị liệu tâm lý theo trường phái Rogerian, chủ yếu hoạt động bằng cách phản hồi lại người dùng bằng chính những câu hỏi ngược dựa trên từ khóa họ vừa nhập. Sự ra đời của ELIZA không nhằm mục đích thay thế con người, mà là một thử nghiệm để chứng minh sự hạn chế của giao tiếp máy tính. Tuy nhiên, kết quả thực tế lại hoàn toàn nằm ngoài dự kiến của nhà sáng tạo ra nó.
Phân tích kỹ thuật & Công nghệ
Về mặt kỹ thuật, ELIZA hoạt động dựa trên các quy tắc so khớp mẫu (pattern matching) và thay thế từ ngữ đơn giản, hoàn toàn không có cơ chế học máy (machine learning) hay hiểu sâu ngữ cảnh như các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) hiện nay. Khi người dùng nhập một câu, hệ sinh thái kịch bản của ELIZA (phổ biến nhất là kịch bản DOCTOR) sẽ quét các từ khóa chủ chốt, tái cấu trúc câu nói đó thành một câu hỏi mới. Dù kiến trúc thuật toán vô cùng thô sơ và không hề có tư duy thực sự, hệ thống vẫn tạo ra ảo giác rằng nó đang lắng nghe và thấu hiểu đối phương một cách sâu sắc.
Ý kiến chuyên gia & Nhận định
Theo tài liệu ghi nhận từ Wired, chính giáo sư Joseph Weizenbaum cũng phải bất ngờ và lo ngại trước phản ứng của những người thử nghiệm. Người dùng, bao gồm cả thư ký của ông, nhanh chóng phát triển một mối gắn kết cảm xúc mạnh mẽ với chatbot này. Họ sẵn sàng yêu cầu Weizenbaum rời khỏi phòng để họ có thể tự do 'tâm sự' những bí mật riêng tư nhất với ELIZA. Hiện tượng tâm lý này sau đó đã được đặt tên là 'Hiệu ứng ELIZA' (ELIZA Effect) — xu hướng con người gán cho máy tính những đặc tính tâm lý và sự thấu cảm vốn chỉ có ở nhân loại.
Tác động & Tương lai
Sự tương tác kỳ lạ giữa con người và ELIZA từ hơn nửa thế kỷ trước đã dự báo chính xác những gì đang xảy ra với ChatGPT, Claude hay các chatbot AI ngày nay. Người dùng hiện đại vẫn liên tục chia sẻ những tâm sự thầm kín, tìm kiếm lời khuyên cuộc sống từ các mô hình AI vô tri. Bài học từ ELIZA nhắc nhở cộng đồng công nghệ tại Việt Nam và thế giới rằng: ranh giới giữa sự thấu cảm thực sự và thuật toán giả lập là rất mong manh, và việc quá tin tưởng vào AI có thể dẫn đến những hệ lụy tâm lý sâu sắc trong kỷ nguyên số.