Nhà sử học Jill Lepore từ Đại học Harvard mới đây đã đưa ra cảnh báo sắc bén rằng các tập đoàn công nghệ lớn tại Thung lũng Silicon đang dần thay thế các chức năng của chính phủ dân chủ bằng một 'nhà nước nhân tạo' vận hành bởi thuật toán. Trong buổi phỏng vấn trên podcast Equity của TechCrunch vào tháng 8 năm 2026, bà nhấn mạnh xu hướng này không phải là sự tiến bộ, mà là một bước lùi hướng tới chế độ chuyên chế kỹ thuật số độc quyền. Nghiên cứu mới của bà trong cuốn sách sắp xuất bản mang tên “The Rise and Fall of the Artificial State” vạch trần cách các lãnh đạo công nghệ hiểu sai các tác phẩm khoa học viễn tưởng để hợp thức hóa tham vọng của mình.
Bối cảnh & Nguyên nhân
Theo nhà sử học Jill Lepore, ý tưởng về một nhà nước vận hành bằng máy móc đã có nguồn gốc từ nhiều thế kỷ trước, nhưng nó chỉ thực sự bùng nổ trong khoảng 25 năm qua khi các công ty tư nhân cố tình chiếm đoạt vai trò của quốc gia dân tộc. Ban đầu, việc đưa công nghệ vào vận hành chính phủ xuất phát từ mục tiêu tốt đẹp là tối ưu hóa hiệu suất, tốc độ và tiết kiệm chi phí. Tuy nhiên, làn sóng tự do cực đoan từ thập niên 1990 đã thúc đẩy việc sử dụng Internet như một công cụ để xóa bỏ biên giới quốc gia. Bà Lepore chỉ ra rằng nhiều nhà khởi nghiệp công nghệ nổi tiếng hiện nay đang công khai bày tỏ mong muốn vượt qua kỷ nguyên của các quốc gia truyền thống để thiết lập trật tự mới do họ kiểm soát.
Phân tích kỹ thuật & Công nghệ
Khái niệm 'nhà nước nhân tạo' mà bà Lepore đề cập không nhắm vào bản thân công nghệ, mà nhắm vào cách các thuật toán và hệ thống máy móc được sử dụng để tước đoạt quyền lực của người dân. Sự chuyển dịch này thể hiện rõ qua việc các công ty công nghệ tự thiết lập các cơ chế quản trị tương tự nhà nước, chẳng hạn như Facebook lập ra 'Tòa án Tối cao' (Oversight Board) hay Anthropic thuê nhà triết học đạo đức để viết 'hiến pháp' cho mô hình trí tuệ nhân tạo Claude. Nguy hiểm hơn, các lãnh đạo công nghệ như Sam Altman thậm chí còn ủng hộ ý tưởng về một 'tổng thống AI'. Việc phó thác các quyết định chính trị và xã hội cho các thuật toán đóng kín, không có sự giám sát công khai của công chúng, đang tạo ra một hệ thống cai trị thiếu minh bạch và không thể truy cứu trách nhiệm.
Ý kiến chuyên gia & Nhận định
Bà Lepore nhận định rằng những người dẫn dắt Thung lũng Silicon, đặc biệt là Elon Musk, là 'những người đọc khoa học viễn tưởng tồi tệ'. Họ đã đọc những câu chuyện cảnh báo về tương lai đen tối như thể đó là những cuốn cẩm nang hướng dẫn để xây dựng doanh nghiệp. Theo phân tích của bà, các tác phẩm kinh điển từ thế kỷ 19 và 20 luôn cảnh báo rằng khi máy móc trở nên quá tinh vi và thay thế hoàn toàn con người, xã hội sẽ đi đến chỗ sụp đổ. Nhà sử học cũng nhắc lại bài phê bình nổi tiếng của bà đối với lý thuyết 'sáng tạo đột phá' của Clayton Christensen, khẳng định rằng lý thuyết này đã bị lạm dụng như một giáo phái để biện minh cho việc phá vỡ các thiết chế xã hội quan trọng mà không cần quan tâm đến hậu quả lịch sử.
Tác động & Tương lai
Cuối cùng, Jill Lepore khẳng định 'nhà nước nhân tạo' hiện nay chưa hoàn thiện và chắc chắn sẽ sụp đổ vì nó đi ngược lại quy luật tự nhiên. Sự phát triển vô hạn của các trung tâm dữ liệu khổng lồ phục vụ cho AI đang tàn phá tài nguyên thiên nhiên nghiêm trọng thông qua việc tiêu thụ nước và năng lượng ở mức báo động. Hiện nay, nhiều cộng đồng địa phương trên thế giới đã bắt đầu phản kháng mạnh mẽ chống lại việc xây dựng các trung tâm dữ liệu này. Đối với độc giả Việt Nam và toàn cầu, lời cảnh báo của Lepore cho thấy nhu cầu cấp bách trong việc thiết lập các hành lang pháp lý và quy chuẩn đạo đức chặt chẽ đối với công nghệ mới, đảm bảo rằng sự phát triển kỹ thuật phải phục vụ cho tiến bộ đạo đức và tự do của con người thay vì biến họ thành nô lệ của thuật toán.